Hongerdoeken uit de Derde Wereld

Op deze pagina:

• geschiedenis van het hongerdoek
• vernieuwing door de Duitse Vastenaktie
• hongerdoek: driehoeksverhouding tussen schrift, Derde Wereld en wij
• middel voor kerkopbouw
• hongerdoek 'Behoud de schepping' (2009)
• hongerdoek 'God onder ons'
• hongerdoeken te leen

Geschiedenis
Een hongerdoek of 'vastengordijn' verwijst naar een oud liturgisch gebruik uit de Middeleeuwen. Rond het jaar 1000 ontstond het gebruik om tijdens de Vastentijd een grote doek op te hangen tussen het priesterkoor en het kerkschip. Daarmee werd de gelovigen het zicht op het altaar ontnomen - een vorm van boete. Dit vastengordijn kreeg in de volksmond de benaming hongerdoek. Aanvankelijk was het een eenvoudige linnen doek. In de loop der tijd werden ze versierd met voorstellingen uit het lijdensverhaal. Zo kregen ze ook een catechetische functie. Deze traditie verdween langzaam na het Concilie van Trente (1545-1563).

Vernieuwing
De Duitse Vastenaktie Misereor heeft in de jaren zeventig van de vorige eeuw het gebruik van hongerdoeken nieuw leven ingeblazen. In haar bewustwordingswerk had Misereor gemerkt, dat alleen informatie geven over de Derde Wereld niet voldoende is om een verandering in gedrag en houding tot stand te brengen. Beelden en symbolen kunnen veel meer bewerkstelligen dan woorden en tekst. Zou een eigentijdse hongerdoek waarin een verbinding wordt gelegd tussen het leven en lijden van Christus en het leven en lijden van de armen mensen niet veel meer aanspreken en ook op andere niveaus dan alleen het verstand? Daarom gaf Misereor opdracht aan de Indiase kunstenaar Jyoti Sahi om een eigentijdse hongerdoek te maken. Die kwam uit in 1976. Sindsdien brengt Misereor om de twee jaar een nieuwe doek uit. Ook aan protestantse kant heeft dit initiatief navolging gekregen. Brot für die Welt, de diaconale organisatie van de Duitse Evangelische Kerk, gaf meerdere doeken uit.

Driehoeksverhouding
Een hongerdoek is geen decoratiemiddel. Het is een oefening in waarneming en een uitnodiging tot dialoog. Als kijker ga je in gesprek met het doek.
Eigenlijk is de zaak nog complexer. Er is sprake van een driehoeksverhouding. Het hongerdoek biedt niet zomaar een afbeelding uit de Derde Wereld. Het is een gelovige interpretatie van de eigen werkelijkheid en vaak ook expliciet een actuele interpretatie van Bijbelverhalen vanuit die specifieke Derde Wereld-context. Het doek zelf is het resultaat van een dialoog tussen Schrift en Derde Wereld (maker).
Als wij vervolgens het doek gaan verkennen, treden we in de driehoek Schrift, Derde Wereld en wij.

Kerkopbouw
Die driehoeksverhouding maakt de hongerdoek geschikt als instrument voor kerkopbouw. Als een Bijbelgroep bijeenkomt rond een tekst uit de Schrift, dan hebben de bezinning en het gesprek twee polen: de Schrift en wij. Als een MOV-groep campagne voert voor een Vastenaktieproject, dan is er ook sprake van twee polen: de Derde Wereld en wij. Door in het werken met een hongerdoek recht te doen aan de drie polen, worden de grenzen tussen werkvelden doorbroken en kan er iets gemeenschappelijks ontstaan. Hongerdoeken lenen zich voor gebruik in liturgie en kinderwoorddiensten, in catechesegroepen en basisscholen, in jongerengroepen en diaconale activiteiten.

Hongerdoek 'Behoud de schepping' (2009)
Een recent hongerdoek is gemaakt door de Nigeriaanse kunstenaar Tony Emekwa Nwachukwu en sluit aan bij het driejarige thema van de Vastenaktie 'Behoud de schepping' (2010-2012). Klik hier voor een korte beschrijving van het hongerdoek.
De sectie Dienen heeft meegewerkt aan een werkboek van de Vastenaktie bij dit hongerdoek met als inhoud:

• een korte beschrijving van het hongerdoek
• suggesties voor basisschoolleerlingen en kindernevendiensten
• suggesties voor jongeren met creatieve werkvormen rond aarde, vuur, water en lucht
• suggesties voor volwassenen: verkennen van het doek, het hongerdoek en de encycliek 'Caritas in Veritate', en het delen van natuurlijke hulpbronnen
• een meditatie bij het hongerdoek

Nieuw hongerdoek 'God onder ons; de werken van barmhartigheid (2011)

Hongerdoek ‘God onder ons’
De Vastenaktie heeft suggesties voor bijeenkomsten met kinderen gemaakt en diaken PIer Tolsma heeft meditatieve teksten bij de hongerdoek geschreven.
Misereor heeft in 2011 een nieuw hongerdoek uitgebracht, ‘God onder ons’. 

De Togoleze kunstenaar Sokey Edorh beeldt daarop de werken van barmhartigheid uit, gesitueerd in een Afrikaanse krottenwijk. Sommige werken zijn zelfs twee keer uitgebeeld: als directe, individuele hulp en in een collectieve, meer structurele variant.
De thema’s van de hongerdoek zijn zo de mensonwaardige levensomstandigheden in de sloppenwijken, maar ook de levensmoed van vrouwen, mannen en kinderen die er wonen, hun zelfredzaamheid en hun onderlinge behulpzaamheid. De kunstenaar laat mensen zien die zich niet onttrekken aan de hulp voor medemensen in nood en daardoor Gods aanwezigheid present stellen. De zeven werken van barmhartigheid krijgen zo een actuele uitwerking. Jan Maasen heeft voor de Vastenaktie suggesties ontwikkeld om deze hongerdoek te gebruiken in bijeenkomsten met volwassenen.

Hongerdoeken te leen
De Pastorale Dienstverlening beschikt over hongerdoeken uit de voorgaande jaren: twee van Brot für die Welt en twaalf van de Vastenaktie. Klik hier voor de beschikbare doeken.
MOV-groepen en parochies uit het bisdom Rotterdam kunnen deze hongerdoeken lenen tegen verzendkosten.
De hongerdoeken staan uitvoerig beschreven in de brochure 'Hongerdoeken, geloofsinspiratie voor moderne armen' en op de website van De Derde Kerk.