Werken van barmhartigheid

Op deze pagina:

• zeven werken van barmhartigheid
• Mt 25
• Actualiteit van deze werken
• Kunst en cultuur
• Schilderijenreeks te leen
• Parochiële activiteiten rond de werken van barmhartigheid:
• Hongerdoek 'God onder ons'
• Materialen

Zeven werken van barmhartigheid
Diaconie betekent dienst, in het bijzonder dienst aan mensen in nood. In het christelijk geloof zijn godsdienst en mensendienst nauw met elkaar verbonden. Onze God is een barmhartige God, die wil dat Zijn mensen tot hun recht komen. Hij trekt zich het lot van mensen in nood aan en laat zich vinden in de 'minsten der Mijnen'. Maar Hij heeft ook onze handen nodig. Door om te zien naar mensen in nood, dienen we tegelijk Hem.

Door de eeuwen heen hebben christenen zich afgevraagd, hoe ze dat het beste konden doen. Daaruit zijn de zeven werken van barmhartigheid ontstaan, zeven vormen van christelijke naastenliefde:

• hongerigen te eten geven
• dorstigen laven
• naakten kleden
• vreemdelingen opnemen
• zieken bezoeken
• gevangenen bezoeken
• doden begraven

Mt 25
De eerste zes gaan terug op het evangelie van Matteüs. In Zijn toespraak over het Laatste Oordeel (Mt 25, 31-46) identificeert Jezus zich zoveel met mensen in nood, dat alle hulp die aan hen wordt gegeven, beschouwd mag worden als hulp aan Hem: "Ik verzeker jullie, alles wat je voor één van deze minste broeders van Mij hebt gedaan, heb je voor Mij gedaan. (Mt 25, 40). Het omgekeerde geldt ook: elke hulp die niet wordt gegeven aan een mens in nood, is Hem onthouden. Het verrassende is, dat beide groepen (de weldoeners en de niet-doeners) zich dat niet bewust waren, toen ze geconfronteerd werden met een mens in nood. Het verschil was alleen, dat de een er op inging en de ander er aan voorbijging.
Het diaconaal jongerenproject M25 baseert zich op deze tekst.
Het zevende werk, het begraven van de doden, is in 1207 door paus Innocentius III toegevoegd. Dat gebeurde in een tijd, waarin het begraven van doden geen vanzelfsprekendheid was vanwege pest- en andere epidemieën.

Actualiteit
Bij de zeven werken van barmhartigheid gaat het niet om uitzonderlijke zaken, maar om heel alledaagse noden en behoeften.
Soms denken we, dat in het rijke Nederland die duidelijke noodsituaties zich niet meer voordoen. Maar ook nu kunnen we ze tegenkomen:

• kinderen die 's ochtends geen ontbijt krijgen
• families die moeite hebben met het betalen van de rekeningen voor water, licht en gas
• bijstandsgerechtigden die geen geschikte kleding hebben voor een sollicitatiegesprek
• asielzoekers die uit hun huis worden gezet
• langdurig zieken die thuis verkommeren
• gevangenen
• ouderen die in vergetelheid sterven

Kunst en cultuur
Kunstenaars hebben zich in het verleden en heden bezig gehouden met de verbeelding van de werken van barmhartigheid. Vanaf de twaalfde eeuw vormen de liefdewerken een motief in de christelijke kunst. In boekverluchtingen, in glas-in-loodramen en reliekschrijnen, in doopkapellen en op doopvonten, op schilderijen en als beeldhouwwerken: overal kan je afbeeldingen vinden. In het begin werden vooral Bijbelse figuren en heiligen afgebeeld als werkers van barmhartigheid. Later werden dat stadsnotabelen, rijke families, kerkvoogden of diakenen - het lag er maar aan hoe de armenzorg maatschappelijk georganiseerd was.
Een van de oudste verbeeldingen in de Nederlanden is die van de Meester van Alkmaar uit 1504, nu in het bezit van het Rijksmuseum. Maar ook moderne kunstenaars (zowel amateurs als beroeps) laten zich inspireren door de werken van barmhartigheid.

Schilderijenreeks te leen
Nelly Devilée uit Hazerswoude heeft eind jaren negentig een serie van zes schilderijen gemaakt voor een diaconale dag in het toenmalige dekenaat Het Groene Hart. Na de opheffing van het dekenaat hebben ze een plaats gekregen in het bisdombureau. Ze hangen nu in de bovenzaal. Parochies kunnen ze lenen voor een Diaconale Zondag of een tijdelijke tentoonstelling in het kader van een diaconaal project.

Parochiële activiteiten
De werken van barmhartigheid lenen zich goed voor diaconale bewustwordingsactiviteiten. Denk b.v. aan een diaconale zondag of diaconaal jaar. Enige voorbeelden:

• De parochie H. Nicolaas in Zoetermeer maakte voor een diaconale zondag een boekje over de werken van barmhartigheid. Uitgangspunt vormde een hongerdoek uit Oirschot rond dit thema. De PCI presenteerde bij elk werk van barmhartigheid een van haar activiteiten.
• De RK Diaconie Leiden en de Diaconie van de Protestantse Gemeente organiseerden op zondag 11 november 2007 "De Leidse 7". Deze diaconale pelgrimstocht voerde langs zeven historische locaties, waar in het verleden diaconie en armenzorg plaats vonden. Bij elke locatie konden de deelnemers kennismaken met hedendaagse organisaties en instellingen die zich nu inzetten voor mensen in nood. Elke locatie had een passend werk van barmhartigheid toegewezen gekregen.
• De parochies van Alphen aan den Rijn hielden in 2005 en 2006 een diaconaal jaar. In elk kwartaal stond een van de werken centraal. Bestaande activiteiten werden ingevuld vanuit dit werk. Elk kwartaal verscheen een diaconale krant 'Met hart en hand' met plaatselijke voorbeelden.

• Zeven werken van barmhartigheid. Diaconaal werkboek onder redactie van Ton van den Ende. Uitgave: Diocesaan Pastoraal Centrum bisdom Rotterdam, 1999. Te bestellen via de webwinkel.
• Jan Maasen, Zeven werken van barmhartigheid, Handreiking 5, dekenaat Het Groene Hart, Alphen aan den Rijn, 2006.
• De jaargangen 2002 en 2003 van het tijdschrift 'Diakonie & Parochie', in totaal acht nummers, waren geheel gewijd aan de werken van barmhartigheid. Hier te downloaden.
• Jan Maasen, ‘Werken met de werken van barmhartigheid’ in Diakonie & Parochie, Jg. 24, nr 3, september 2010,
  p. 7-10

 Materialen