Kerken en kapellen zaak van ons allemaal

2008 Is het Jaar van het Religieus Erfgoed. Op 17 januari onthulde prof. mr. Pieter van Vollenhoven om half zes precies een ijssculptuur van de Heilige Willibrord op het Domplein in Utrecht. Hij opende daarmee officieel het erfgoedjaar. Voor veel Nederlanders bleef dat niet onopgemerkt, want tegelijkertijd zetten de klokken van veel kerken in ons land het op een luiden.
 
Het ijsbeeld dat in Utrecht werd onthuld, stond daar voor een uit ijs gehouwen replica op halve grootte van de Heilige Kruiskapel uit 695. Willibrord bouwde deze kapel als uitvalsbasis voor zijn bekeringswerk.
Het Jaar van het Religieus Erfgoed betreft zowel religieus erfgoed van katholieken, als van protestanten, joden en islamieten. Niet alleen kerken, synagogen en moskeeën, maar ook kloosters, kapellen, begraafplaatsen en devotiekapellen. Veel van deze gebouwen worden bedreigd. Om de problematiek van de bedreigde gebouwen beter in beeld en onder de aandacht te brengen nam de Stichting Kerkelijk Kunstbezit Nederland (SKKN) in 2002 het initiatief om 2008 uit te roepen tot het Jaar van het Religieus Erfgoed.
Religieus erfgoed wordt wel omschreven als de ‘historische dragers van onze nationale identiteit’. Helaas wordt dat rijkgeschakeerde erfgoed ernstig bedreigd, zo stellen de initiatiefnemers. Vooral door het teruggelopen kerkbezoek wordt het steeds moeilijker om de vaak grote gebouwen in stand te houden. Kerkengemeenschappen fuseren en overtollige kerken worden gesloopt of herbestemd. 

Ieders verantwoordelijkheid
Het Jaar van het Religieus Erfgoed appelleert aan het publieke besef dat een duurzame toekomst van religieus erfgoed een zaak en verantwoordelijkheid van ons allemaal is.
In de praktijk is het een groot probleem dat in de meeste gevallen pas actie voor het behoud van een gebouw wordt gevoerd, als het besluit tot sloop feitelijk al is genomen. Bij het verdwijnen van een gebouw komen enorm veel emoties los. Kerkgebouwen zijn niet alleen dierbaar voor diegenen die er als gelovigen gebruik van hebben gemaakt. Ook anderen ervaren de religieuze gebouwen als vertrouwd in hun dagelijkse leefomgeving. De gebouwen zijn stedenbouwkundig ijkpunten en beeldbepalend voor vele dorpen en steden.
Opmerkelijk tijdens de openingsmanifestatie in de Utrechtse Domkerk, was de oproep aan de gemeentebesturen van mr. Wim Eggenkamp, de voorzitter van het Jaar voor het Religieus Erfgoed. Hij stelde de gemeentes voor om het voortouw te nemen in de plaatselijke discussie over het beheer en behoud van bedreigde kerkgebouwen. Nu bemoeien gemeentebestuurders zich niet, nauwelijks of te laat met deze problematiek, aldus Eggenkamp.
De afwachtende houding van de gemeente maakt het voor kerkbesturen moeilijk om geheel op eigen kracht een aanvaardbare herbestemming voor bedreigde gebouwen te vinden. Zeker bij rijksmonumenten, waaraan veranderingen beperkt mogelijk zijn, schiet de steun van de plaatselijke overheid volgens de Erfgoedjaar-voorzitter te kort.
Daarbij komt nog, dat in de praktijk de discussie over mogelijke herbestemmingen in de rooms-katholieke kerk ingewikkelder ligt dan bij protestante gemeenten. Katholieken beschouwen het kerkgebouw als een gewijde ruimte. Dit in tegenstelling tot de protestante kerkgebouwen, die worden gezien als vooral plaatsen waar Het Woord wordt verkondigd.

Kwart gaat dicht
Een paar getallen: Nederland bezit volgens de laatste stand van zaken ongeveer negenduizend  religieuze gebouwen. Daarvan bezitten circa 3700 de status van rijksmonument, een substantieel onderdeel van ons totale cultureel erfgoed. Onder de religieuze gebouwen vallen circa 1700 rooms-katholieke kerken en 2500 protestante kerken (incl. doopsgezinden en remonstranten). Men gaat ervan uit dat ongeveer een kwart van deze kerken de komende jaren gaat sluiten.
De (vrijkomende) gebouwen herbergen ook veel roerende goederen zoals koorbanken, textilia, beelden, glas in lood, schilderijen, orgels, liturgisch vaatwerk enzovoort. Men schat dat zo’n 150.000 objecten elders moeten worden ondergebracht.
Het Jaar van het Religieus Erfgoed wil zichtbaar maken welk religieus erfgoed behouden moet blijven. Het wil ook de maatschappelijke betrokkenheid vergroten om het erfgoed in stand te houden. De bezorgdheid over mogelijk vandalisme en diefstal maakt dat steeds vaker religieuze gebouwen gesloten blijven. Maar om het draagvlak voor religieus erfgoed te versterken is bekendheid, dus zichtbaarheid en toegankelijkheid, juist van groot belang. Om dit te bereiken moeten zoveel mogelijk kerken worden opengesteld, in ieder geval in het Weekend van de Architectuur op 22 en 23 juni, alsmede tijdens de open monumentendagen op 12 en 13 september a.s.

Prijsvraag
In het Jaar van het Religieus Erfgoed zal een degelijke inventarisatie van de problematiek van zowel het roerende als het onroerende erfgoed worden gemaakt. Op basis daarvan hoopt de organisatie aan het einde van het jaar de minister voorstellen te kunnen doen, die een raamwerk geven voor een meer gestructureerd behoud van het religieus erfgoed.
Het VSB-fonds heeft een prijsvraag uitgeschreven voor het beste plan tot neven- of herbestemming van religieuze gebouwen. De beste drie plannen kunnen rekenen op een tegemoetkoming in de kosten van de verbouwing van 100.000, 50.000 en 30.000 euro. Iedere maand van het Erfgoedjaar staat een provincie centraal: in april zal dat Zuid-Holland zijn. In de provincies worden lezingen, exposities, concerten en voorstellingen op locatie georganiseerd.
Om het belang van de tienduizenden vrijwilligers die in de loop der jaren de taken hebben overgenomen van professionele gebouwenbeheerders, kosters, klokkenluiders en dergelijke, worden er drie vrijwilligersdagen gehouden. Het Jaar van het Religieus Erfgoed wil het belang van deze vrijwilligers fors onderstrepen.
Daarnaast wordt een database van roerende en onroerende kerkelijke goederen ontwikkeld, een soort combinatie van Google Earth en Wikipedia onder de titel Reliwiki (www.reliwiki.nl). De database, waaraan iedereen kan bijdragen, gaat vanaf mei in de lucht.
Voor meer informatie kunt u terecht op de website van het Jaar van het Religieus Erfgoed www.2008re.nl.

Evelyne Verheggen
secretaris commissie Kerk, Interieur en Kunst, Bisdom Rotterdam